بازار آریا

آخرين مطالب

نوسازی از بالا

  بزرگنمايي:

بازار آریا - در نتیجه نگارش سفرنامه‌ها برخی از مقامات دولتی قاجار متوجه اختلاف‌های موجود بین ایران و غرب شدند و به عقب‌ماندگی ایران پی بردند. ارزیابی این افراد به‌مراتب جدی‌تر از طرح مساله‌ای بود که پیش از این تنها عنوان شده بود؛ اما شکل برخورد با این مساله تنها به ارائه راه‌حل‌های اصلاحاتی منجر شد. روشی که در آن نوعی گزینش در امور اصلاح‌پذیر انجام می‌شد که عمدتا در حوزه نظامی بود. در این دوره آنچه طرح اصلاح از بالا نام گرفت آغاز شد؛ طرحی که از دوره فتحعلی شاه شروع و تا دهه‌های میانی سلطنت ناصرالدین‌شاه نیز پی گرفته شد. مهم‌ترین علت مطرح شده در این زمان که ساختار حکومتی را وارد گفتمان عقب‌ماندگی کرد رویارویی مستقیم با غرب از طریق جنگ‌هایی بود که بین روسیه و ایران به‌وجود آمده بود و در این نبردها نیروی نظامی ایران همواره شکست را تجربه کرده بود. اهمیت این جنگ‌ها به حدی بود که آنها را نقطه عطفی در تاریخ ایران و مبدا تاریخ معاصر به‌شمار می‌آورند. از مواردی که این جنگ‌ها باعث شد تا این رویداد مورد توجه ساختار حکومتی قرارگیرد تا برای رفع آن به ارائه راه‌حل بیندیشند می‌توان به این موارد اشاره کرد:
1)جنگ، سیاست خارجی ایران در رابطه با دیگر کشورهای غربی را تعیین کرد.
2)آشنایی عده‌ای از زمامداران را با قدرت نظامی دیگر کشورها سبب شد.
3)این شکست‌ها شروع گام‌هایی در جهت اصلاح توسط سیستم دولتی کشور شد. طرح اصلاح از بالا نیز راهکار برون‌رفت از مساله عقب‌ماندگی را از طریق نوعی مدرنیزاسیون و استفاده از فناوری‌های غربی و تقلید از آنها می‌دانست.
عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه که رهبری نیروی نظامی ایران در این جنگ‌ها را برعهده داشت نخستین کسی است که مساله عقب‌ماندگی را در قالب طرح یک پرسش کلیدی و تاریخی مطرح ساخت: چرا غرب پیشرفت کرد و ایران عقب ماند؟ او که در جریان این نبردها متوجه پیشرفت قوای روس و تجهیزات نظامی آنان شده بود عامل پیروزی روس‌ها را در فناوری‌های جنگی می‌دانست. از این‌رو برخورد وی با مساله عقب‌ماندگی تنها در حوزه نظامی بود. وی که به ناکارآمدی ارتش‌های نامنظم متکی بر ساختار ایلیاتی-قبیله‌ای ایران واقف شده بود، بر آن شد تا به ایجاد ارتشی منظم تحت آموزش نیروهای فرانسوی همت گمارد. عباس میرزا که به نسبت دیگر درباریان از سواد و آگاهی بیشتری برخوردار بود، کوشید تا نظامیان را به استخدام دائمی دولت درآورد و آنان را به جنگ‌افزارهای نوین مجهز سازد. در این دوره گمان می‌رفت راز شکست‌های نهایی ایران صرفا نظامی است و آن را در مسلح شدن به سلاح‌های روز خلاصه می‌کردند. اگرچه وی به اعزام تعداد اندکی دانشجو به فرنگ و دستور ترجمه برخی کتب چون تاریخ اسکندر و پترکبیر نیز پرداخت؛ اما عمده توجه و اصلاحات وی معطوف به ساختار نظامی بود. در نهایت اینکه عباس‌میرزا نیز اگرچه سوال مهم عقب‌ماندگی ایرانیان را مطرح می‌کند اما به چرایی آن نمی‌پردازد و راه‌حل پیشنهادی وی نیز انتقال فناوری‌های مدرن به کشور بود.
از دیگر سیاستمداران در این حوزه می‌توان به امیرکبیر اشاره کرد. گرچه تا زمان صدارت وی بازه بیست ساله فترتی در روند طرح اصلاح از بالا شکل گرفت که خود از موارد عدم تحقق آرمان‌های او به‌شمار می‌رود، اما وی نیز راهکار را تقلید بی‌چون و چرا از غرب می‌دانست. عمده تلاش‌های وی حوزه‌های متعددی را دربرمی‌گیرد و حوزه‌های صنعتی(ایجاد هنگ‌های نظامی)، کشاورزی (احداث چندین سد)، امور شهری (تاسیس نخستین بیمارستان دولتی)، فرهنگ(تاسیس دارالفنون)، قضایی (تاسیس دادگاه‌های جدید عرفی) و حتی تربیت نسل‌های بعدی مصلحان حکومتی را دربرمی‌گرفت. او که به طرح پرسمان عقب‌ماندگی نپرداخت با ایجاد نوعی مداخله در سیستم حکومتی تلاش داشت تا از نفوذ روحانیت به حکومت جلوگیری کند که در مواردی چون تاسیس دادگاه‌های جدید حتی بر آن بود جایگاه مردمی آنان را نیز کاهش دهد که خود باعث شد تا طرح‌های وی که بدون در نظر داشتن زیرساخت‌های لازم فرهنگی بود، موفق نباشد.
دوره فترتی که با قتل امیرکبیر ایجاد شده بود پس از 20 سال توسط میرزاحسین خان سپهسالار(مشیرالدوله) پی گرفته شد. وی که اقامتی چند ساله در عثمانی داشت آگاهی خوبی از زمانه و نیز مفاهیم و پیشرفت‌های حوزه سیاسی و اجتماعی داشت. چنانکه در گزارش‌های وی از مفاهیمی چون ناسیونالیسم، مشروطیت، حکومت قانون، آزادی افکار و حقوق اجتماعی فرد سخن رفته است. اصلاحات وی که مفهوم رعیت را به ملت تغییر داد در قیاس با حوزه‌هایی که امیرکبیر به اصلاح در آن پرداخت از تنوع کمتری برخوردار است اما نقطه قوت اقدامات وی معطوف به ایجاد اصلاحات در حوزه‌های سیاسی بود. او تلاش کرد تا با معرفی مفهوم آزادی مطبوعات و استقرار حکومت قانون به آنچه امروزه جامعه مدنی خوانده می‌شود، بپردازد و سعی داشت تا با وضع قانون مجلس و آگاهی مردم از حقوق واقعی خود، قدرت حکام و فرمانروایان را محدود سازد. اما با سقوط دولت وی طرح اصلاح از بالا هم به‌طور کامل متوقف شد و نتوانست ایران را از معضل عقب‌ماندگی نجات دهد.
منبع: سعید اسلامی‌راد، «مروری بر جریان روشنفکری در ایران»، منتشر شده در انسان‌شناسی و فرهنگ.


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

تحریم جدید بانک مرکزی، چه تاثیری بر اقتصاد ایران دارد؟

عراقی‌ها بیشترین مسافر ایران

ظهور قریب‌الوقوع یک ابرطبقه/ توزیع بی سابقه رانت در سال گذشته از ناآگاهی بود

تجارت الکترونیک

چالش‌های نظام بودجه‌ریزی کشور

جایگاه ارزش افزوده و اشتغال بخش خدمات در ایران و جهان

روند سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در فصل دوم 2019

مروری بر وضعیت و چشم‌انداز صنعت پتروشیمی

ارزش افزوده بخش خدمات در جهان

کلید توسعه در دستان داگلاس نورث

نرخ شکست استارت آپ ها به تفکیک صنعت

بنگاه‌های نوآور ، اثر اندازه بنگاه بر نوآوری

الزامات نقش فعال دولت در ایجاد نوآوری و کارآفرینی

نوآورترین شرکت‌های 2019 ؛ تبلور هوش مصنوعی

آرای مازوکاتو : سرمایه گذاری دولت در نوآوری

سدسازی ترکیه : دیپلماسی آب و اثر بخشی توافقات

اقتصادهای شکننده سال 2019

تصویر 10ساله از نوسان نرخ آپارتمان

ایران در جمع 20 کشور برتر در شمار کاربران اینترنت

برآورد اولیه از عمق رکود مسکن در شهریور

سهم ایران از اقتصاد جهانی

شرط ماندگاری آرامش در اقتصاد ایران

رژیم موقتی آمارهای بانکی

سرگیجه در بازار نفت

خاموشی موتور افزایش سرمایه‌ها

حاکمیت قانون و مبارزه با فساد

توقف رشد مسکن در کلان‌شهرها

اقتصادهای شکننده سال 2019

3علت اصلی کسری بودجه

تاثیر نوآوری و خلاقیت بر رشد اقتصادی کشورها

سدسازی ترکیه : دیپلماسی آب و اثر بخشی توافقات

جزئیات پرداخت تسهیلات اشتغال در 31استان

مشق پر اشتباه مجلس در قانون تجارت

بهترین بازار برای سرمایه گذاری کجاست؟

برای ‌فیلترینگ هوشمند چه هزینه‌ای شد؟

آموزش 4مهارت اقتصادی به نوجوانان

ابهام ها و سوالها در باره خصوصی سازی بنیاد مستضعفان

آرای مازوکاتو : سرمایه گذاری دولت در نوآوری

کسی از سرنوشت مسکن مهر خبر ندارد؟

جزئیات منابع چهار برنامه اشتغالی 98

نوآورترین شرکت‌های 2019 ؛ تبلور هوش مصنوعی

کار مولد و نامولد در اقتصاد

دزدی صرافان قلابی در شرایط تحریم

مصائب مدرک داران بدون شغل

سایه بانکداری مجازی بر سر شعب بانکی

واکنش بازارها به رویدادهای دیپلماسی

نذر آب در سرزمین نیمروز

بخشنامه درمانی برای تجارت

طرح‌های خطا در کنترل مصرف بنزین

نقش حسابرسان و حسابداران در اقتصاد