بازار آریا

آخرين مطالب

محرومیت مقالات اقتصادي

محرومیت

  بزرگنمايي:

بازار آریا -
ناظر اقتصاد: فقر و محرومیت در بیشتر کشورها یکی از مسائل و مشکلات مهم برای برنامه‌ریزان دولتی به شمار می‌آید. همچنین برخورد دولت‌ها با این مشکل و اینکه چه راه‌کارهایی برای حل یا کاهش آن اتخاذ کنند، از مسائل مطرح و چالش برانگیز برای آنان می‌باشد (Pogheh, 2001). همه کشورهای جهان با معضل فقر روبه‌رو هستند. حتی در ثروتمندترین کشورهای جهان هم درصدی از مردم در فقر زندگی می‌کنند.
تعاریف محرومیت
محرومیت و فقر از جمله مفاهیمی هستند که صاحب نظران در خصوص تعاریف آن‌ها، اتفاق نظر ندارند، بعلاوه هر کسی می‌تواند با توجه به برداشت و انگاره‌های خود تعاریفی برای این مفهوم ارائه کند، که احتمالا با تعاریف دیگران کاملا متفاوت است. این تفاوت‌ها به‌طور کلی از موارد زیر نشأت می‌گیرند:
نوع تفکر در مورد فلسفه وجودی انسان نقش انسان در اجتماع نوع تعریف از عدالت اجتماعی شرایط زمانی و مکانی هسته اصلی فقر و محرومیت، کمبود و نیاز است. نیاز عبارت است از احساس یک کمبود، همراه با کوشش در جهت برطرف کردن آن. برای قضاوت و ارزیابی فقر و محرومیت باید نیازها و حد و مرز آن‌ها مشخص گردد. (سازمان برنامه و بودجه، 1375)
محرومیت یکی از مفاهیم پیچیده است که تعاریف و تعابیر گوناگونی برای آن از سوی محققان مختلف با توجه به اهداف آنان ارائه شده و تعریفی از آنکه مورد توافق همه باشد، وجود ندارد؛ زیرا که محرومیت مقوله‌ای کیفی، به شدت نسبی و حتی اغلب اوقات تلقی مردم از آن ذهنی است (Kolali Moghadam, 2000).
جدول 1: تعاریف مختلف از محرومیت

منبع
تعاریف
بهزادنسب (1386)
دور ماندن و دسترسی نداشتن به امکاناتی که معمولا باید در اختیار فرد باشد
کامیز و همکاران (1995)
اصطلاح محرومیت دلالت بر عدم وجود صفات اساسی و پسندیده مورد احترام جامعه، فقدان دارایی­ها و نیز عدم دسترسی به فرصت‌­هایی دارد که حداقل آن مورد پذیرش جامعه است
کمیته فرعی توسعه روستایی (2008)
محرویت به نیازهای برآورده نشده و مشکلات ایجاد شده به وسیله کمبود منابع و فرصت‌­ها (نه فقط پول) اشاره دارد
دولت ولزی (2011)محرومیت به معنی فقدان فرصت­‌ها و منابع برای آنچه که انتظار داریم که در جامعه به آن دسترسی داشته باشیم، برای مثال، غذا، بهداشت، امنیت از جرایم، محیط امن و پاک است
ولز (2010) محرومیت به معنی فقدان ویژگی‌­ها و خصلت‌­های ضروری و مطلوب، مالکیت‌ها و فرصت‌هایی است که حداقل آن توسط جامعه مورد پذیرش است
کلالی مقدم (1378) و عسل فروش رضاییه (1375) محرومیت می‌تواند به عنوان مجموعه‌ای بر تمام نارسایی‌­های حاصل از شرایط فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و محیطی ارزیابی گردد که طبعأ منجر به پدید آمدن شرایط بحرانی برای یک ناحیه و منطقه می­‌گردد.
ابوخارمه و ابو السوندازه (2009) محرومیت به عنوان «وضعیت آسیب‌­های اجتماعی و مادی» که بر روی فرد با خانواده و یا یک جامعه اثر دارد تعریف می‌شود
(پورطاهری و همکاران، 1393)
میزان ابتلا به فقر و محرومیت در کشورهای مختلف متفاوت است. در این میان برخی کشورهایی که فقر در آن‌ها نهادینه شده بود توانستند با در پیش گرفتن راهکارهایی موثر به درستی با آن مقابله کنند و سفره خانوارهایشان را غنی‌تر سازند. برخی دیگر اما هنوز در این راه به موفقیت محسوسی دست نیافته‌اند و میزان فقر در بین خانوارهایشان تفاوتی نکرده است. بررسی راهکارهایی که کشورهای موفق برای حل این معضل در پیش گرفته‌اند می‌تواند نقشه راه فقرزدایی را بیش از پیش کامل کند.
با وجود این که در دهه‌های اخیر پیشرفت‌های چشم‌گیری در زمینه کاهش فقر و محرومیت صورت گرفته است، اما با این وجود طبق آخرین آمارهای موجود (در سال 2015)، بیش از 10 درصد مردم دنیا با روزی کمتر از 1.9 دلار زندگی می‌کنند. حدود 1.1 میلیارد در سال 1990 در فقر مطلق گرفتار بودند که در سال 2015 این تعداد به 736 میلیون نفر کاهش یافته است (World Bank, 2018).
نمودار 1: تعداد افراد فقیر دنیا در بازه 1990-2015
(world bank, 2016) فقر مطلق و فقر نسبی
فقر مطلق به عنوان ناتوانی در کسب حداقل استاندارد زندگی تعریف شده است‏. اگر فردی در سطحی کمتر از این حداقل باشد توان لازم را برای ادامه زندگی نخواهد داشت‏. بر اساس این تعریف این تناقض پیش می‌‏آید که چگونه افراد بدون داشتن حداقل نیازهای اولیه قادر به زندگی خواهند بود؟ جواب این سؤال مطابق با نظر نظریه‌پردازان فقر مطلق، این است که آن‏ها برای مدت طولانی زنده نخواهند بود و اگر برای آن‌ها حداقل معاش فراهم نشود از گرسنگی خواهند مرد و شاید در کشوری نظیر بریتانیا در زمستان یخ خواهند زد (خدادادکاشی و دیگران، 1381).
بنابراین تعریف، فقر مطلق بستگی به چگونگی تعریف حداقل معاش دارد. برای این کار لازم است بدانیم مردم به چه چیز نیاز دارند و با دسترسی به چه میزان از کالاها و خدمات مشکل فقر آن‏ها برطرف خواهد شد. این نوع ایده از فقر مطلق یا حداقل معاش با آخرین کار بوت ( ١٨٨٩ ) و روانتری ( ١٩٠١ و ١٩4١ ) مرتبط است.
در مقابل فقر مطلق، فقر نسبی قرار دارد که یک موضوع نسبی است که در آن داوری‌‏ها بر تعیین سطح فقر مؤثر است‏. فقر نسبی به عنوان ناتوانی در کسب یک سطح معین از استانداردهای زندگی که در جامعه فعلی لازم یا مطلوب تشخیص داده می‏‌شود، تعریف شده است.
در فقر نسبی که ناشی از اختلاف شدید درآمدی است فقر صرفا ناشی از فقدان منابع جهت تأمین نیازهای اساسی نیست بلکه ناشی از کمبود منابع فرد جهت دسترسی به حداقل استاندارد زندگی جامعه می‌‏باشد. بنابراین در تعریف فقر نسبی به نابرابری در توزیع درآمد و ثروت بیش از میزان مطلق درآمد افراد توجه می‏‌شود.
به منظور دستیابی به عمق نابرابری در توزیع درآمد (یا مصرف) بین افراد یا خانوارها می‌‏توان درصد کل درآمد دریافت شده توسط فقیرترین قشر جامعه را با درصد درآمد دریافت شده توسط ثروتمندترین قشر مقایسه کرد. البته باید توجه داشت که این مفهوم در کشورهای مختلف به صورت‌‏های مختلف تعریف می‏‌شود و در طی زمان بر اثر تحولات اقتصادی نیز تغییر یافته است.

فقر اولیه و فقر ثانویه
روانتری بین فقر اولیه و ثانویه نیز تفاوت قائل شده است‏. به نظر وی فقر اولیه، فقری است که در آن افراد در تأمین نیازهای اولیه و اساسی، به منابع دسترسی ندارند و فقر ثانویه فقری است که در آن افراد دسترسی به منابع اولیه را دارند، ولی توانایی استفاده از آن‌ها را برای افزایش سطح معاش خود ندارند.
نکته دیگری که در آن بین محققان و صاحب‌نظران اختلاف نظر وجود دارد رابطه فقر با رفاه اقتصادی است‏. برخی اعتقاد بر این دارند که فقر را باید از دیدگاه رفاهی نگریست و آن را به عنوان جزیی از رفاه و سلامت کلی خانوار اندازه گرفت‏. در کشورهای توسعه یافته بیشتر صاحب‌نظران در زمینه تعریف فقر و اندازه گیری آن از این دیدگاه پیروی می‌‏کنند. در مقابل افرادی نظیر بن (١٩٧٧) معتقدند که بهتر آن است که تعریف و اندازه گیری فقر از دیدگاه غیررفاهی مورد بررسی قرار گیرد و معیار اصلی، میزان منابع موجود در دسترس افراد خانواده صرف‌نظر از میزان رفاه آن‏ها باشد‏.
تبیین صحیح مفهوم فقر، به علت چند بعدی و پیچیده بودن آن، مستلزم بررسی میان رشته‌‏‏ای است. نگاه به توجهی که اقتصاددانان، جامعه شناسان و روان شناسان برای تعریف فقر مبذول داشته‌اند تا حدی پیچیدگی این پدیده را می‌‏رساند. جامعه شناسان، فقر را معیاری برای سنجش عدالت اجتماعی در یک جامعه می‏‌دانند و اقتصاددانان نیز درآمد افراد یا خانوارها و به عبارتی دیگر میزان درآمد سرانه را به عنوان شاخصی برای اندازه گیری فقر و غنای افراد یک جامعه در نظر می‏‌گیرند (برادشاو، 2006).
طبق این شاخص توزیع فقر در جامعه در سال 1992 به صورت زیر، که به جام مشهور است، بوده است‏. تا سال 2013 تغییر قابل توجهی در توزیع درآمد جهانی روی نداده است (بانک جهانی، 2013).
بانک جهانی در سال 1995 فقر را ناتوانی در دستیابی به حداقل استانداردهای زندگی تعریف نموده است. به موجب این تعریف، فقر به معنای ناتوانی در تحصیل منابع کافی برای ارضای نیازهای اساسی خویش از قبیل غذا، سرپناه، هزینه‌‏های درمان، تحصیل است.
شاخص‌های فقر و محرومیت
از دیدگاه بانک توسعه آسیا، فقر عبارت است از محرومیت از دارایی‌ها و فرصت‌هایی که هر فرد مستحق آن‌ها می‏‌باشد.
هفرنان و میسچرلی (2008) در یک بازبینی عمیق و دقیق از 578 مطالعات انجام شده توسط دولت‏‌ها و انجمن‏‌ها از سال 1970 تا سال 2000 در مورد فقر، 159 تعریف فقر را تجزیه و تحلیل نموده‌اند. آن‌ها تعاریف متعدد فقر را در قالب هفت شاخه اصلی طبقه بندی کرده‌اند.
فاکتورهای فیزیکی: غذا، آب، سلامتی. فاکتورهای اقتصادی: خط فقر، درآمد کم، بیکاری. فاکتورهای سیاسی: قوانین، فقدان مشارکت سیاسی انجمن‏‌ها، آزادی بیان افراد. فاکتورهای مواد اولیه: سکونت، پوشاک. فاکتورهای اجتماعی: فقدان شأن اجتماعی، فقدان زندگی اجتماعی، ناتوانی در شرکت در تشکل‏‌های اجتماعی. فاکتورهای نهادی: ناتوانی در دسترسی به خدمات از قبیل خدمات بهداشتی و آموزشی. فاکتورهای روانشناختی: احساس و باور به فقیر بودن. اندازه‌گیری اندازه فقر توسط استانداردهای ملی و بین‌المللی نیز کار پیچیده‏‏ای است چراکه شاخص‌‏های اندازه‌گیری فقر ابعاد گسترده و متفاوتی را در بر می‌‏گیرد. بعضی از این شاخص‌‏ها که توسط موسسات بین المللی تعریف شده‌اند عبارت‌اند از :
شاخص حداقل نیازهای اساسی OECD
این شاخص از ١5 شاخص فرعی تشکیل شده است، برخی از این شاخص‏‌ها عبارت‌اند از: امید به زندگی، نرخ مرگ و میر(نوزاد، بچه‌‏ها، بزرگسالان)، درصد کودکانی که دچار کم وزنی هستند، متوسط مهر و موم‌های دبستان، تولید ناخالص داخلی سرانه، درآمد سرانه خانوار ،نرخ بیکاری، دسترسی به آب سالم و …
شاخص توسعه انسانی UNDP
این شاخص ترکیبی که در سال ١٩٩٠ معرفی شد بر سه مولفه استوار است: طول عمر که براساس امید به زندگی در بدو تولد تعریف می‌‏شود، میزان آموزش و باسوادی و سطح زندگی که بر حسب تولید ناخالص داخلی سرانه و قدرت خرید تعریف می‏‌شود.
شاخص فقر انسانی UNDP
این شاخص، محرومیت زندگی را از سه بعد منعکس می‏‌کند: طول عمر، دانش و سطح زندگی‏. محرومیت از بعد طول عمر بر حسب درصد افرادی که انتظار می‌‏رود قبل از چهارسالگی بمیرند و محرومیت در دانش برحسب درصد افراد بالغ بی سواد و محرومیت در سطح زندگی از ترکیب سه متغیر: درصد افرادی که به آب سالم دسترسی ندارند، درصد افرادی که به خدمات بهداشتی دسترسی ندارند و درصد کودکان پنج سال‌ه‏ای که دچار کم وزنی هستند به دست می‏‌آید.
چمبرز (2006) در یک مطالعه بر روی چیستی فقر، پنج تعریف ارائه شده در مورد فقر را مورد بررسی قرار داده است. یکی از تعاریف، فقر را دارای ابعاد دوازده‌گانه‌ای می‌‏داند که این ابعاد تشکیل یک شبکه پیچیده داده و تأثیر متقابل بر یکدیگر می‏‌گذارند.

جمع‌بندی
در این گزارش، نگاهی اجمالی به محرومیت و فقر، تعاریف و شاخص‌های آن داشتیم. بررسی‌ها نشان می‌دهند که میزان ابتلا به فقر و محرومیت در کشورهای مختلف متفاوت است. در این میان برخی کشورهایی که فقر در آن‌ها نهادینه شده بود با برنامه‌ریزی دقیق به مقابله با آن پرداخته و سفره خانوارهایشان را غنی‌تر سازند. برخی دیگر اما هنوز در این راه به موفقیت محسوسی دست نیافته‌اند و میزان فقر در بین خانوارهایشان تفاوتی نکرده است.
آمارها نیز حکایت از این دارند که با وجود پیشرفت‌های چشم‌گیری در زمینه کاهش فقر و محرومیت، بیش از 10 درصد مردم دنیا با روزی کمتر از 1.9 دلار زندگی می‌کنند. حدود 1.1 میلیارد در سال 1990 در فقر مطلق گرفتار بودند که در سال 2015 این تعداد به 736 میلیون نفر کاهش یافته است.


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

ظهور قریب‌الوقوع یک ابرطبقه/ توزیع بی سابقه رانت در سال گذشته از ناآگاهی بود

تجارت الکترونیک

چالش‌های نظام بودجه‌ریزی کشور

جایگاه ارزش افزوده و اشتغال بخش خدمات در ایران و جهان

روند سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در فصل دوم 2019

مروری بر وضعیت و چشم‌انداز صنعت پتروشیمی

ارزش افزوده بخش خدمات در جهان

کلید توسعه در دستان داگلاس نورث

نرخ شکست استارت آپ ها به تفکیک صنعت

بنگاه‌های نوآور ، اثر اندازه بنگاه بر نوآوری

الزامات نقش فعال دولت در ایجاد نوآوری و کارآفرینی

نوآورترین شرکت‌های 2019 ؛ تبلور هوش مصنوعی

آرای مازوکاتو : سرمایه گذاری دولت در نوآوری

سدسازی ترکیه : دیپلماسی آب و اثر بخشی توافقات

اقتصادهای شکننده سال 2019

تصویر 10ساله از نوسان نرخ آپارتمان

ایران در جمع 20 کشور برتر در شمار کاربران اینترنت

برآورد اولیه از عمق رکود مسکن در شهریور

سهم ایران از اقتصاد جهانی

شرط ماندگاری آرامش در اقتصاد ایران

رژیم موقتی آمارهای بانکی

سرگیجه در بازار نفت

خاموشی موتور افزایش سرمایه‌ها

حاکمیت قانون و مبارزه با فساد

توقف رشد مسکن در کلان‌شهرها

اقتصادهای شکننده سال 2019

3علت اصلی کسری بودجه

تاثیر نوآوری و خلاقیت بر رشد اقتصادی کشورها

سدسازی ترکیه : دیپلماسی آب و اثر بخشی توافقات

جزئیات پرداخت تسهیلات اشتغال در 31استان

مشق پر اشتباه مجلس در قانون تجارت

بهترین بازار برای سرمایه گذاری کجاست؟

برای ‌فیلترینگ هوشمند چه هزینه‌ای شد؟

آموزش 4مهارت اقتصادی به نوجوانان

ابهام ها و سوالها در باره خصوصی سازی بنیاد مستضعفان

آرای مازوکاتو : سرمایه گذاری دولت در نوآوری

کسی از سرنوشت مسکن مهر خبر ندارد؟

جزئیات منابع چهار برنامه اشتغالی 98

نوآورترین شرکت‌های 2019 ؛ تبلور هوش مصنوعی

کار مولد و نامولد در اقتصاد

دزدی صرافان قلابی در شرایط تحریم

مصائب مدرک داران بدون شغل

سایه بانکداری مجازی بر سر شعب بانکی

واکنش بازارها به رویدادهای دیپلماسی

نذر آب در سرزمین نیمروز

بخشنامه درمانی برای تجارت

طرح‌های خطا در کنترل مصرف بنزین

نقش حسابرسان و حسابداران در اقتصاد

عوامل کاهش قیمت خودرو

کلاه گشاد بر سر خریداران مسکن مهر