بازار آریا

آخرين مطالب

جایگاه ایران در اقتصاد دانش‌بنیان جهانی مقالات اقتصادي

جایگاه ایران در اقتصاد دانش‌بنیان جهانی

  بزرگنمايي:

بازار آریا -
ناظر اقتصاد : در اقتصاد جهانی معاصر که رقابت بسیار شدید بوده و عدم قطعیت همراه هر پدیده‌ای است، خلق و انتشار دانش نیاز مبرم همه بخش‌ها در جوامع مختلف است. از زمانی که سیاست‌گذاران اقتصادی به نقش محوری دانش و فناوری در رشد و توسعه اقتصاد پی برده‌اند، واژه « اقتصاد دانش‌بنیان » به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در رشد اقتصادی ظهور کرد. در سال 1996 بود که سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، اقتصاد دانش‌بنیان را به عنوان اصطلاحی جدید در ادبیات اقتصادی مطرح کرده و آن را به عنوان فرآیند تولید، توزیع و استفاده مستقیم از دانش تعریف کرد (OECD, 1966). در اقتصاد دانش‌بنیان نه ‌فقط بخش‌های با فناوری‌های بالا، بلکه تمام بخش‌های اقتصاد، دانش بر‌ می‌شوند.
در تعریفی دیگر، اقتصاد دانش بنیان به اقتصادی اطلاق می‌شود که به خلق و انتشار دانش پرداخته و از این طریق رشد اقتصادی را موجب می‌شود (Debnath, 2007)، سازمان همکاری‌های اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC‌)، اقتصاد دانش‌بنیان را اقتصادی می‌داند که در آن تولید، توزیع و کاربرد دانش مهم‌ترین پیشران رشد، خلق ثروت و ایجاد اشتغال در تمامی صنایع است (APEC, 2000).
داهلمن و اندرسون (2000)، اقتصاد دانشی را اقتصادی می‌دانند که دانش به وسیله عوامل و فعالان اقتصادی در راستای بهبود شرایط اجتماعی و اقتصادی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برای تحقق این امر شرایطی به شرح زیر مورد نیاز است
محرک اقتصادی و رژیم نهادی
میزان افراد تحصیل‌کرده
رژیم کارآمد نوآوری
زیرساخت‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی
در اقتصاد دانش‌بنیان، برخلاف آموزه‌های علم اقتصاد کلاسیک که در آن رقابت اصلی بر سر کاهش قیمت‌ها در بازار رقابت کامل است، رقابت اساساً بر سر نوآوری است و اقتصادهایی که از نوآوری به عنوان ابزار کلیدی موفقیت یاد می‌‌شود سریع‌تر رشد می‌کنند. همچنین شرکت‌هایی که عملکرد مالی قابل توجهی نسبت به رقبا داشتند، شرکت‌هایی بودند که بیشتر نوآور بوده‌اند Maguire, Kazlauskas, & Weir, 1994)).
در سال 1999، بانک جهانی پروژه‌ای با عنوان «دانش برای توسعه» ‌(KD) را به جریان انداخت که با انجام این کار قصد آگا‌هی بخشی به سیاست‌گذاران کشورها در مورد تأثیر دانش به ‌عنوان ابزاری قدرتمند در رشد اقتصادی را داشت (پاداش و خداپناه، 1394). برنامه دانش برای توسعه، چارچوبی را توسعه داده است تا به کشورها در پی‌ریزی راهبردهایی برای تبدیل‌شدن به اقتصادهای دانش‌بنیان کمک کند. این چارچوب شامل 109 متغیر ساختاری و کیفی است که چگونگی مقایسه کشورها را با یکدیگر به نمایش می‌گذارد و این متغیرها به عنوان زیرشاخص‌های چهار متغیر اصلی زیر در نظر گرفته می‌شوند.
محرک اقتصادی و رژیم نهادی‌؛ محرک‌هایی را شامل می‌شود که متضمن استفاده کارآمد از دانش موجود در راستای شکوفایی کارآفرینی است. آموزش و منابع انسانی؛ جمعیت تحصیل‌کرده و آموزش‌دیده قابلیت ایجاد، به اشتراک‌گذاری و استفاده از دانش را در سطح بالایی حفظ می‌کند. نظام نوآوری؛ یک سیستم نوآور کارآمد می‌تواند شرکت‌ها، دانشگاه‌ها، مشاوران و سایر سازمان‌ها را به درون سیستم دانشی در حال رشد جهانی منتقل کند و نیازهای محلی را برای آن‌ها فراهم آورد و همچنین در مواجهه با مسائل مختلف راه‌حل‌های فناورانه ارائه کند. زیرساخت اطلاعاتی؛ سیستم مدرن و قابل دسترس مربوط به زیرساخت اطلاعاتی و ارتباطاتی می‌تواند منجر به تسهیل ارتباطات مؤثر، انتشار و پردازش اطلاعات شود World Bank, 2012)). هر یک از این عناصر نیز دارای زیر بخش‌هایی به شکل (1) هستند.
منبع: (World Bank, 2012) شکل 1: شاخص‌های دانش از نگاه بانک جهانی
بانک جهانی برای انجام محاسبات خود برای هر کشور سه گروه را در نظر می‌گیرد: گروه همه کشورها، گروه منطقه و گروه درآمدی (چهاربند و مؤمنی، 1390). در حال حاضر اطلاعات 146 کشور در KAM (روش‌شناسی سنجش دانش) در دسترس است که حدود 100 کشور در حال توسعه و بیشتر کشورهای عضو OECD را در برمی‌گیرد. به دلیل اینکه 109 متغیر دامنه وسیعی از اعداد را شامل می‌شود، تمامی اعداد 146 کشور در دامنه صفر (ضعیف‌ترین) تا 10 (قوی‌ترین) به‌صورت ترتیبی نرمال‌سازی می‌شوند.
قابل توجه است که شاخص اقتصاد دانش‌بنیان از سال 2012 تاکنون توسط بانک جهانی ارائه و منتشر نشده و به نظر می‌رسد فرایندی بازنگرانه بر نحوه محاسبه آن در حال شکل‌گیری است تا به‌صورت دقیق‌تر تأثیر دانش بر توسعه اقتصادی کشورها را منعکس کند. با این حال هم اکنون این شاخص یکی از معتبرترین شاخص‌ها در زمینه مشخص کردن وضعیت اقتصاد دانش‌بنیان کشورها است.
شواهد آماری حاکی از آن است که وضعیت کشور در اقتصاد دانش‌بنیان در سطح جهانی در جایگاه مناسبی قرار ندارد و نگاهی به وضعیت ایران در رتبه‌بندی‌های ارائه شده از سوی بانک جهانی حاکی از رتبه 94 ایران در سال 2012 بوده است جدول (1).
جدول1: شاخص اقتصاد دانش‌بنیان و ارکان آن
منبع: knoema, 2015 ذکر این نکته ضروری است که در این رابطه مطالعاتی نیز در داخل کشور صورت گرفته که در برخی مواقع بهبود نسبی و البته مقطعی کشور در زمینه اقتصاد دانش‌بنیان را به عملکرد دولت در برنامه‌های توسعه نسبت داده‌اند، اما حقیقت این است که داده‌های موجود در زمینه تولید و صادرات محصولات های‌تک حکایت از عملکرد ضعیف ایران در زمینه اقتصاد دانش‌بنیان دارد.
از جمله مهم‌ترین مولفه‌های نشان‌دهنده دانش‌بنیان بودن اقتصادها، صادرات محصولات های‌تک است. همانگونه که در نمودار شماره (1)، مشخص است. صادرات کالاهای های‌تک طبق آخرین آمار منتشر شده بانک جهانی (2014)، حدود 2.151 تریلیون دلار بوده است. که این میزان برابر با 17.10 درصد از کل صادرات محصولات تولیدی جهان در این سال است. در سال 2013 نیز صادرات محصولات با فناوری بالا رقم 2.106 تریلیون دلار بوده است که این میزان حدود 17 درصد کل محصولات تولید صادر شده جهان می‌باشد. به همین ترتیب و در سال 2012 نیز رقم صادرات محصولات با فناوری بالا 1.199 تریلیون دلار بوده است که 16.8 درصد کل صادرات محصولات تولیدی جهان بوده است. چنانچه ملاحظه می‌شود، صادرات کالاهای با فناوری بالا با روندی افزایشی (به ویژه پس از سال 2010) در حال رشد است.

نمودار1: ارزش اقتصادی صادرات کالاهای با فناوری بالا
(ناظر اقتصاد، 1396)
در سیاست‌ها، اسناد و قوانین ایران نیز بر تولید و صادرات محصولات های‌تک-به‌عنوان یکی از زیرشاخص‌های «شاخص جهانی نوآوری» و «شاخص دستیابی به فناوری»- تاکید شده است. اما با این وجود، آمار رسمی در این خصوص وجود ندارد و نهادها و سازمان‌های مختلف، آمارهای متفاوتی منتشر می‌کنند. جدول شماره (2)، نشان‌دهنده سهم صادرات محصولات های‌تک به عنوان درصدی از صادرات محصولات تولیدی در بازه 1988-2011 (آمار در دسترس) برای ایران است.
جدول2:سهم صادرات محصولات های‌تک به عنوان درصدی از صادرات محصولات تولیدی (1998-2011)

(Knoema,2017)
چنانچه در نمودار شماره (2)، نیز مشخص است. پس از افزایش صادرات محصولات های‌تک در بازه زمانی 2005-2006 ایران به یکباره با افت صادرات محصولات های‌تک روبه‌رو شده است؛ به‌گونه‌ای که در سال 2011 کل صادرات محصولات های‌تک به اندازه 4.1 درصد کل محصولات صادر شده رسیده است.
نمودار2: سهم صادرات محصولات های‌تک به عنوان درصدی از صادرات محصولات تولیدی(1998-2011)

(Knoema,2017)
طی دهه اخیر هم‌زمان با رشد صادرات صنعتی کشور، صادرات صنایع ‌های‌تک به اندازه آن رشد پیدا نکرده است. هر سال از سهم صنایع «های‌تک» در صنعت کاسته و تمرکز بر یک نوع محصول خاص مانند تولید دارو افزایش پیدا کرده است؛ بنابراین به‌رغم تأکید برنامه‌های چهارم و پنجم توسعه و رویکرد مبتنی بر افزایش نقش صنایع با فناوری‌های پیشرفته، صنایع «های‌تک» در اولویت و جهت‌گیری‌های دولت طی این سال‌ها نبوده است.
نتیجه‌ گیری
در یک جمع‌بندی کلی، باید اذعان داشت که فرآیند خلق و توزیع دانش در اقتصاد دانش‌ بنیان به سیاست‌گذاری‌های مناسب دولت بستگی دارد، سیاست‌هایی که معمولاً نتیجه محرک‌های نوآوری و رژیم نهادی است. بنابراین دولت‌ها نقشی حیاتی را ایفا می‌کنند، چرا که خلق دانش و توزیع آن نمی‌تواند فقط بر مکانیزم‌های بازار مبتنی باشد و چارچوب مناسب از محرک‌های اقتصادی و رژیم‌های نهادی به منظور تسهیل تعامل بین بخش‌های مختلف اقتصاد دانش‌بنیان ضروری است. با وجود اهمیت دانش در نظام‌های مختلف اقتصادی، رتبه 94 ایران در این شاخص به وضوح ضعف ایران در زمینه اقتصاد دانش‌بنیان را در بین سایر کشورها نشان می‌دهد.





نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

درصد رشد اقتصاد ایران در مدت 14 سال

بهترین و بدترین ها در توسعه انسانی

یکه‌تازی خودرویی‌ها در بورس تهران / ساعت 16 دیروز دلار 11 هزارو 400 تومان قیمت خورد

«تومان» حریف تورم می شود؟

حیات و ممات استارتاپ ها در ایران

منازعه آماری در فاز مکتوب

بازار متشکل معاملات ارزی در مراحل نهایی؟

چهره تازه فقر

کدام بخش‌ها از درآمد نفتی ایران سهم می‌برند؟

آمار اشتغال به روایت روحانی

تصویری از شاغلان فقیر

سیگنال هشدار از صادرات

کدام کالا یک ساله 2000 درصد گران شد؟

اقتصاد کشاورزی: جغرافیای زراعی کشور

بررسی اجمالی لایحه بودجه 98

3 سناریوی قیمت نفت خام برای بودجه 98

بررسی فیل‌ های سفید اقتصاد ایران!

مدیریت نقدینگی در ایران

جهت‌یابی اقتصاد با بودجه 98

انواع روش‌های صادرات

واکاوی سه متغیر کلیدی اقتصاد کلان

معمای رشد و کمبود نقدینگی

جایگاه ایران در شاخص تاب‌ آوری جهانی 2018

قدرت تقاضا؛ مانع کاهش قیمت کالا

ریشه ها و زمینه‌های گسترش اقتصاد سیاه در ایران

اقتصاد ایران چگونه در تله رکود تورمی گرفتار شده است؟

شاخص جهانی نوآوری 2018؛ انرژی برای همه

چشم انداز جالیزکاری در ایران: آبیاری تحت فشار یا گلخانه؟

قیمت خودرو امروز 1397/09/26|کاهش 1 تا 4 میلیون تومانی قیمت‌ها

بودجه 98 دو سقفی می‌شود؟

تجربیات موفق صنایع خلاق (بخش اول: کره‌جنوبی، آلمان)

انواع روش‌های صادرات

درآمدی بر مدل کسب و کار بانکداری سبز

جایگاه ایران در شاخص تاب‌ آوری جهانی 2018

روند 3 متغیر کلیدی اقتصاد کلان

چگونه معامله کنید تا سرمایه اولیه را از دست ندهید ؟

اقتصاد کشاورزی: جغرافیای دامداری

شاخص سهولت انجام کسب و کار در سال 2019

شاخص جهانی نوآوری 2018؛ انرژی برای همه

روند سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در شرکت‌های نوپای حوزه خدمات مالی

تجربیات موفق صنایع خلاق (بخش اول: کره‌جنوبی، آلمان)

صنایع خلاق و چارچوب‌های آن

چه کسانی از ممنوعیت واردات خودرو سود می برند؟

پیشنهاد جایگزینی گرانی ارز در بودجه 98

نقدی بر رویکرد تحقیق و توسعه در ایران

اقتصاد فوتبال

مهار رشد فزاینده نقدینگی و خطر ابرتورم

لزوم ساده‌ سازی در بانکداری اسلامی

اقتصاد کشاورزی: جغرافیای دامداری

افت سرعت نرخ تورم